"Antynomia wolności skutkiem procesu "uczłowieczania" człowieka. Problem psychologii społecznej..." (FRAGMENTY)

Autor: Ryszard Sobolewski. Praca licencjacka powstała w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego pod kierunkiem dr Ilony Błocian, Wrocław - 2002

Spis treści:

• Determinizm jako cecha podstawowa, i pojęcia konstytutywne dla psychoanalizy Zygmunta Freuda

  1. Nieświadomość

  2. Trójwymiarowa struktura osobowości

  3. Tłumienie. Mechanizmy obronne

• Kultura jako źródło cierpień

  1. Kultura a psychoanaliza. Interpretacja tekstu S.Freuda "Kultura jako źródło cierpień". Społeczny aspekt psychoanalizy S.Freuda.

• Teoria libido

• Koncepcja sublimacji

• Marzenia senne. (onejrologia wg Freuda)

• Kształtowanie się sumienia indywiduum

  1. Aspekt społeczny wyrzutów sumienia

• Przejawy kultury: sztuka, filozofia i religia

• "Przyszłość pewnego złudzenia"

  1. Aspekt psychospołeczny kultury

  2. Aspekt psychoenergetyczny kultury

• Zakończenie

Determinizm jako cecha podstawowa; pojęcia konstytutywne dla psychoanalizy Zygmunta Freuda

Cechą podstawową freudowskiej psychoanalizy jest ogólny determinizm wewnątrzpsychiczny. Oznacza to, że każde zjawisko psychiczne jest ściśle związane z innymi zjawiskami psychicznymi, uzależnione jest od nich, Dwa główne twierdzenia tej teorii to istnienie nieświadomości i tłumienia...

Nieświadomość

Jednym z głównych twierdzeń freudowskiej psychoanalizy obok tłumienia, jest twierdzenie o istnienie nieświadomych zjawisk psychicznych i motywów działania. Na koncepcji tych dwóch twierdzeń zasadza się ortodoksyjna psychoanaliza, nazywana często freudyzmem. Główny nurt życia (uczucia, dążenia i procesy psychiczne) toczy się w nieświadomości, lecz odgrywa istotną rolę w życiu człowieka ponieważ określa jego poglądy, motywacje oraz stosunek do innych ludzi. w nieświadomości rozgrywają się zdarzenia psychiczne, które nie są dostępne bezpośredniej samoobserwacji, lecz tworzą przesłanki do świadomych procesów psychicznych. Wiele zachowań człowieka sterowanych jest nieświadomie tzn. właściwe motywy tych zachowań są skryte przed świadomością. Na przykład odczuwanie sympatii lub antypatii do nowo poznanego człowieka może mieć swoje podłoże w reakcjach nieświadomych.

Ciągły przymus jakiemu pod wpływem kultury podlega ciało i psychika człowieka, zahamował życie psychiczne. Stłumione pod wpływem urazów i przebytych doświadczeń uczucia, namiętności, dążenia i skłonności zostają wyparte do nieświadomości, gdzie nadal się rozwijają, tworząc określone struktury psychiczne, które – początkowo ukryte – przedostają się do świadomości, gdy tylko osłabnie cenzura (we śnie lub stanach roztargnienia). u neurotyków stłumione zdarzenia o treści patogennej zostają zapomniane, a na ich miejsce pojawia się objaw chorobowy. Objaw jest więc substytutem znaczącego przeżycia, które zapadło w nieświadomość. w ujęciu Freuda nieświadomość jest więc pozytywnym czynnikiem.

Trójwymiarowa struktura osobowości

Osobowość wg Freuda składa się z id (ono) – pierwotnych nieświadomych tendencji popędowych; ego (ja, jaźń) struktury osobowości kontrolującej id, świadomego „ja”, wynikającego z konieczności dostosowania się do rzeczywistości poprzez częściowe zaspokojenie, a częściowe hamowanie popędów pierwotnych; i superego (sumienie, nadjaźń) – „ja” idealnego pozostającego pod wpływem oddziaływań wychowawczych.

ono – libido - funkcjonuje poza świadomością człowieka i stanowi zbiornik ślepych sił i różnorodnych impulsów domagających się zaspokojenia zgodnie z zasadą rozkoszy bez uwzględniania jakichkolwiek innych czynników. w modelu psychiki stworzonym przez Freuda id wrodzone, zawiera filogenetyczne doświadczenia wyrażone w postaci sił popędowych i jest głównym źródłem energii i motorem osobowości.

Ja – są to nabyte ontogenetycznie doświadczenia, pełniące funkcje mediacyjne i koordynujące wymagania id i superego. Często funkcjonuje poza polem świadomości i jest wynikiem konfrontacji ślepych sił id z realiami rzeczywistości. Ego świadome łączące wymagania id ze środowiskowym kontekstem sytuacyjnym i wpływem warunków zewnętrznych, „zamienia” zasadę rozkoszy na zasadę rzeczywistości.

Nad Ja – sumienie - są to nabyte, społeczne doświadczenia w postaci zakazów i nakazów społecznych pełni rolę sumienia, które represjonuje ślepe siły. id. Jest to moralna świadomość, którą nabywa się od rodziców, nauczycieli i osób znaczących. Są to zinternalizowane normy i nakazy społeczne. Ponieważ normy zinternalizowane we wczesnym dzieciństwie stanowią nieświadomą część superego nie podlegają one koordynacji ze strony świadomej części ego a więc nie podlegają one zasadzie rzeczywistości.

Wg ujęcia Freuda funkcjonowanie psychiki polega na permanentnej grze wrodzonych impulsów – id, tłumiącego je sumienia – superego i podświadomych lub świadomych, rządzących się zasadą rzeczywistości, decyzji - ego. Wprawdzie osobowość człowieka jest układem zachowującym równowagę dynamiczną tych trzech elementów jednak stale zagraża jej dezintegracja. Ślepe, nieopanowane, żywiołowe impulsy id, rządzące się wyłącznie zasadą rozkoszy, mogą przełamać kontrolę superego oraz mechanizmy obronne ego. Jeśli do tego dojdzie , to ulegają zakłóceniu stosunki łączące człowieka jego środowiskiem społecznym gdyż zachowuje się on niezgodnie z zasadą rzeczywistości.

Rola lęku w modelu psychiki Freuda polega na zasygnalizowaniu świadomości stanu zagrożenia wewnętrzną dezintegracją. Nerwica jest wynikiem konfliktu między popędowymi dążeniami id (głównie seksualnymi) a wymogami ego i superego. Konflikt ten rozgrywa się w ludzkiej psychice poza sferą świadomości. Popędy dążą do zaspokojenia – kultura do ich redukcji. Popędy częściowo zostają wskutek tego stłumione (wyparte ze świadomości), lecz w dalszym ciągu są dynamiczne i ich energia może zostać skierowana na inne nieseksualne i nieegoistyczne cele w postaci sublimacji. Jeśli rozwój libido nie przebiega prawidłowo, stłumienie i sublimacja zawodzą, to rozwija się objaw nerwicowy w następstwie istniejących sytuacji konfliktowych.

Tłumienie. Mechanizmy obronne

Obok istnienia sił popędowych stanowiących istotę libido, w psychice człowieka na poziomie ego i superego istnieją im przeciwstawne mechanizmy, które Freud określa jako mechanizmy obronne i mechanizmy kompensacyjne.

Mechanizmy obronne, są to nieuświadomione czynności psychiczne pojawiające się w sytuacjach wywołujących poczucie osobistego zagrożenia (np. naruszających pozytywną samoocenę jednostki), umożliwiające redukcję tego dyskomfortowego stanu bez zmiany obiektywnej sytuacji. Działanie mechanizmów obronnych polega na wewnętrznej deformacji obrazu rzeczywistości; deformacja ta ma charakter ukierunkowany (pozwala uniknąć zagrażającej informacji); uruchamianie się mechanizmów obronnych wiąże się z przewagą motywacji obronnej, która zastępuje bardziej przystosowawcze nastawienie na uporanie się z przyczynami zagrożenia. Początkowo Freud wiązał funkcje obronne z bolesnymi przeżyciami i afektami i uważał, że źródłem mechanizmów obronnych jest cierpienie wynikające z konfliktu między pragnieniami jednostki a normami moralnymi; później ujmował mechanizmy obronne jako formy przemiany instynktu seksualnego i agresywnego, zachodzące, gdy popędy instynktowne nie mogą znaleźć bezpośredniego ujścia i muszą zostać zablokowane. Jedną z podstawowych form przemiany jest wyparcie, którego istota polega na odrzuceniu popędu i niedopuszczeniu do pojawienia się jego psychicznej reprezentacji w świadomości. Zygmunt Freud konstrukcję aparatu psychicznego doskonalił przez 25 lat. w trzeciej najdojrzalszej koncepcji,(II topografia) sformułowanej po wprowadzeniu strukturalnego podziału aparatu psychicznego na id, ego i superego3, Freud interpretuje mechanizmy obronne jako techniki, którymi posługuje się ego w celu zapobieżenia konfliktom wewnętrznym. Do mechanizmów obronnych należą: wyparcie, regresja, reakcja upozorowana, izolacja, projekcja, anulowanie, introjekcja, zwrócenie instynktu przeciwko sobie, sublimacja, intelektualizacja, zaprzeczenie, identyfikacja z agresorem.