Świadomość traktowana jest w współczesnej psychologii na dwa sposoby. Albo przyjmuje się ją podczas budowania koncepcji aksjomatycznie (np. w teorii motywacji, t. podejmowania decyzji, t. rozwoju człowieka) uznając za pewnik, punkt „osadzenia i podparcia” dalszych konstrukcji (dotyczących na przykład natury procesów poznawczych, decyzyjnych czy motywacyjnych); albo też traktuje się ją jako fenomen wysoce problematyczny, bowiem z jednaj strony narzucający się w swej „oczywistej naoczności”, a z drugiej „zakrywany” przez samego siebie przez tę właśnie pozornie łatwo uchwytną oczywistość.

W  psychoanalizie, ale chyba i całym obszarze wiedzy psychologicznej, tym, co „osadza” czy umiejscawia świadomość w systemie psychicznym człowieka jest „ja”. Czym jest owo „ja” (w psychoanalizie ego)? Freud określił je jako pośrednika między sferą popędową id i światem zewnętrznym. Ego jest przystosowawczą formą psychiczną służącą do adaptacji organizmu (zgodnie z „zasadą rzeczywistości”) do zewnętrznych ograniczeń w zaspokajaniu sfery popędowej tak fizykalnych, jak i psychologiczno-społecznych (patrz: superego). Jung, podążając szlakiem myślowym Freuda, stwierdza natomiast: „Czym jest samo „ja” trudno jednoznacznie określić, gdyż jest ono czynnikiem złożonym i spoczywa na dwóch podstawach: na podłożu psychicznym i somatycznym. O podstawie somatycznej wnioskujemy z całości doznań endosomatycznych, które ze swej strony są już natury psychicznej, gdyż są skojarzone z ego, a tym samym i świadome. Natomiast o podstawie psychicznej wnioskujemy, odbierając z jednej strony treści znajdujące się w ogólnym polu świadomości, a z drugiej, treści napływające spoza tego pola – treści nieświadome.” „Wyraźnie chodzi tu, przy całej właściwej mu jedności, o niezwykle różnorako złożoną wielkość. Opiera się ona na obrazach zarejestrowanych przez funkcje zmysłowe, które dostarczają bodźców wewnętrznych i zewnętrznych, oraz na niesłychanym nagromadzeniu obrazów z dawniejszych procesów.”

Badania psychoanalityczne Freuda osadzone w paradygmacie heurystyki podejrzliwości w stosunku do wszelkich treści świadomości stopniowo naruszyły ściśle racjonalistyczną wizję egzystencji człowieka, ale wciąż aktualna wydaje się – szczególnie w obszarze psychologii akademickiej – kartezjańska perspektywa ugruntowująca istnienie człowieka wyrażona słowami: „Wątpię, więc jestem.”.
Jakie pytania powinniśmy jednak wciąż stawiać? Jakie problemy są wciąż aktualne? Ważne i poznawczo wartościowe wydają się kwestie: Czym jest świadomość rozumiana zarówno w perspektywie materialistycznej jak i spirytualistyczno-fenomenologicznej? Czy jest oddzielna czy związana z materią? Czy jest autonomiczna, czy też zależna od fizycznego podłoża organizmu? Jakie są jej cechy dystynktywne? Kiedy się zaczyna a kończy? Czy ma charakter stopniowalny, albo, czy można określić jej intraosobniczą zmienność? I dalej: Czy możemy rozróżnić jej interosobniczą zmienność, czyli, czy u różnych ludzi może przejawiać się różna jej postać? Czy ma ona (a jeśli tak to jaki) dostęp do innych procesów umysłowych? Czy są (a jeżeli tak to jakie) funkcje psychiczne, które są przypisane wyłącznie do niej? Czy inne funkcje psychiczne mogą się bez niej obejść, czy też jest ona organizmowi psycho-fizycznemu zbędna? I w końcu: Czy i jeśli tak to w jaki sposób świadomość ma związek z zachowaniem? Czy nim w jakiś sposób kieruje? Oto pytania, które pomimo już ponad stuletnich wysiłków na gruncie współczesnej nauki wciąż są aktualne. Podążmy zatem za kilkoma z nich...   [cdn]